Sự phong phú, đa dạng và phức tạp của các trào lưu văn nghệ Angiêri có thể là một điều rất đặc biệt đối với những ai chưa có dịp t́m hiểu về lịch sử của dân tộc Angiêri.
Đây là một « đại dương văn hoá » đă từng trải qua thời ḱ xen kẽ nhau đầy biến động hoặc yên tĩnh, thuần chất hoặc đối kháng, lặng lẽ hoặc sôi nổi. Ngày nay, trái với cảm nghĩ của một số người, nền văn hoá ấy không hề tiêu vong mà đang hồi sinh từ tro bụi.
Từ ngày độc lập , nhiều nhà văn hoá xuất sắc đă xuất hiện trên nhiều lĩnh vực, Angiêri trở thành một vườn ươm đầy sức sống cho các cảm hứng sáng tạo, Đặc biệt các thành tựu điện ảnh, văn chương, âm nhạc, được phổ biến trên toàn quốc và trên thế giới. Một số tác phẩm dược hoan nghênh nhiệt liệt: Lakdhar-Hamina được trao giải Cành cọ vàng tại Cannes với tác phẩm « Chronique des années de braise », Assai Djebar et Mohamed Dib được đưa vào danh sách xét giải Nobel.
Thập niên vừa qua dược đánh dấu bởi chủ nghĩa đa nguyên chính trị, chính sách giải phóng tự do ngôn luận, tự do lập hội, tạo đà phát triển mạnh mẽ chưa từng thấy trên lĩnh vực văn hoá mặc dù xảy ra nạn bạo lực khủng bố của những phần tử tôn giáo cực đoan mà mục tiêu đầu tiên là các nhà trí thức, nghệ sĩ, nhà báo đă dũng cảm phản đối một đề án xă hội lạc hậu, đe doạ nền tảng của Nhà nứoc cộng hoà. Năm 1993, Youcef Sebti và Tahar Djaoutảtở thàn nạ nhân của những vụ khủng bố làm chấn động dư luận.
Ngày nay, sau những năm gian khổ đó, các hoạt động văn hoá đă phát triển mạnh, từ những h́nh thức cổ nhất dến những h́nh thức tự do nhất, từ thơ ca đến tiểu thuyết, từ ngôn ngữ của Mutanabbi đến ngôn ngữ của Voltaire, từ phương ngữ đến ngữ berbère. Thể loại truyện trinh thám cũng phát triển trong thời ḱ đen tối của đất nước, chẳng hạn với Yasmina Khadra, với các tác phẩm được đông đảo bạn đọc yêu thích như « Ecrivain » và « Imposture des mots ».
Thơ ca, thể loại văn chương arab tuyệt vời luôn luôn phản ánh tâm hồn Angiêri : ban đầu đó là « Silah » ở thời ḱ trước và sau chiến tranh thế giới thứ hai, rồi trở thành một trào lưu dân tộc, và sau đó nhường chỗ cho văn học hiện đại bối cảnh toàn cầu hoá văn hoá.
1. Nh́n lại quá tŕnh từ củ nghĩa cải lương đến chủ nghĩa hiện đại
Dầu thế kỉ 20, khi ngôn ngữ viết arab chỉ dược sử dụng tại các Zaouis, hiếm có những nhà văn xuất bản một tiểu luận, một bài thơ hay mọprésident tiểu thuyết. Măi đến năm 1926, bộ hợp tuyển thi ca Angiêri đầu tiên bằng tiếng arab mới được xuất bản.
Đến những năm 30, hội Ouléma dưới sự lănh đạo của cheikh Abdelhamid và El Bachir El Ibrahimi, đă xuất bản các tạp chí « Echilal » et « El Bassair » với những tác phẩm qui có vai tṛ quan trọng trong cuộc đấu tranh ǵn giữ văn hoá và bản sắc dân tộc. Các tạp chí này cũng trở thành thi đàn của các nhà thơ như Mohamed Laid El khelifah, Tayeb El Okbi, Ahmed Ghoualmi và Mohamed Salah Ramdane.
Rédha Houhou, là tác giả nổi tiếng đầu tiên về việc mang lại cho văn học Angiêri bằng tiếng arab một h́nh thức thể hiện khác h́nh thức thi ca, dó là tiểu thuyết hoặc kí sự.
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, văn học Angiêri có một bước phát triển mạnh mẽ hơn. Ở đây có thể kể đến những tác phẩm đặc sắc như « Types humaines », « En compagnie de l’âne du Hakim », của Rédha Houhou, « Le Cri du Coeur » của l’Ahbib Bennassi, hay những tác phẩm thi ca của Rabi Bouchama và của Rédha El Aggoun.
Moufdi Zakaria, người cầm duốc của Cách mạng, là biểu tượng của thơ tự do. Ba nhà thơ Abdelkacem Saadallah Cheriet và Aboulkacem Khemmer cũng là những người mang lại những nét cách tân cho thơ tự do.
Các tác phẩm của họ, với những suy tưởng nhất định, biểu hiện những h́nh ảnh phai mờ dần trước những ấn tượng do Cách mạng đem lại.
Đến năm 1959, những truyện ngắn đầu tay của Abdellah Rekibi, Othmane Saadi El Abdelhamid Benhadouga, và tiếp theo là những truyện ngắn của Tahar Ouetter, Z’hor Oumissi và Aboulaid Doudou xuất bản vào khoảng năm 1960.
Trong số các tác giả này có ba người (Ouetter, Oumissi và Benhadouga) tiếp tục xuất bản trong những năm 60, sau đó là Merzak Bagtache. Nhà văn trẻ này đă mang lại cho nghệ thuật truyện ngắn Angiêri viết bằng tiếng arab một sức sống mới. Nghệ thuật tiểu thuyết thực sự được đổi mới vào năm 1971, khi Abdelhamid Benhadouga xuất bản bản cuốn « Vent du Sud » nổi tiếng, mang phong cách hiện đại, phản ánh thực tại xă hội Angiêri đương thời.
Năm 1974, Tahar Ouettar xuất bản « L’As », một tiểu thuyết làm xôn xao dư luận nói về những thử thách trong cuộc đấu tranh giải phóng.
Năm 1975, nhiều tác phẩm của Merzak Bagtache đă ra đời, trong đó có . « Les oiseaux du Zénith », một tác phẩm gần với thể loại tiểu thuyết Pháp với những đoạn tả cảnh và những lới độc thoại. Trong những năm 70 xuất hiện những truyện ngắn của Amer Belahcene (1953- 1994), Laid Benarous, Djilabi, Khellas, Chérif Ladra, Abdelhamidabdous, Ahmed Mennour, Abdelhid Bourayou, Mohamed Mellah, Mostefa Fad, Laadrej Waciny, Abdellaziz Bouchefirat và M. S. Harzallah. Trong lĩnh vực thơ ca, vào giữa thập kỉ 70 rhịnh hành các tác phẩm của Abdellali Rezzagui, Ahmed Hamdi, Slimane Djouadi, Mohamed Zettili, Azradj Omar, Zeineb, Laaredj, Rabia Djelti và Mohamed Hassan, Akila.
Khi hoạt động xuất bản được mở rộng, theo sáng kiến một số nhà xuất bản vào đầu những năm 80, một số nhà viết truyện ngắn chuyển sang viết tiểu thuyết, như Laaredj Waciny, Laaredj Zeineb, Wali Khellers, Mohamed, Ali Ar’ar, Mohamed Mefta, Ismail Ghamoukat và Habob Sayah …. Các tác phẩm của họ mang lại một sức sống mới cho tiểu thuyết Angiêri viết bằng tiếng arab.
Kho tàng thơ ca cũng trở nên phong phú thêm với nhưng tác giả mới như Lakhdar Feilous, Amar Merieche, Othmane Loucif, Aboubakr Zemmal và Naara M’Hammedi. Về truyện ngắn, vào đầu những năm 90 cũng đă xuất hiện Bachir Mefti, Yasmina Salah, Hamama El-Amari, Allal Sengouga, Hamid Abdelkader và Didani Arezki. Ngày nay, với nhiều tác phẩm nổi tiếng, nền văn học Angiêrin tiếng arab không thua kém ǵ so với Machrek cũng như so với văn học nước ngoài mà nền văn học đă tiếp thụ những tinh hoa về h́nh thức cũng như về công nghệ hiện đại.
Ở đây có thể nói dến nữ văn sĩ Angiêri Ahlam Mostghanemi, từ những năm 90, đă gây ra một cuộc cách mạng trong văn chương arab hiện đại với những tiểu thuyết hiện thực phá vỡ mọi điều cấm kị trong thế giới arab. Các tác phẩm của bà, đặc biệt là « Mémoire de la chair » (Dhakinet El Djssad), được giải Naguib Mahfouz, và dược dịch sang tiếng Pháp (Albin Michel) dddax thể hiện sức sống của nền văn học trẻ Angiêri tiếng arab.
Sự dổi mới của sân khấu Angiêri được thể hiện qua việc vượt qua một số điều cấm kị truyền thống. Nhiều vở kịch được biểu diễn bằng cả tiếng arab cổ điển, phương ngữ và tiếng Pháp (Théâtre de Slimane Benaissa, Cherif Ayad, Sonia ou Boudjdra).
Các tác phẩm văn chương Angiêri viết bằng tiếng Pháp hết sức phong phú. Điềudáng chú ư ở đây là ngày nay đó là thành quả của một thế hệ các tác giả tiểu thuyết, kí sự, lịch sử, dân tộc học, xă hội học, mà hầu hết là các tác giả thuộc trường phái Angiêri trưởng thành sau ngày độc lập mà người ta đă từng phê phán một cách không thích đáng. Ở đây chúng ta không thể liệt kê được hết các tá phẩm của các tác giả đó.
Một số tác giả trong số đó đă đạt được những thành tựu xuất sắc như Rachid Mimouni, Taher Djaout, Yasmina Khadra, Boualem Sensal, Salim Bachi, Anwar Benmalek, Rabah Belamri, MalekChebel, Ahmed Rouaidja, Azzedine Bounemeur, Leila Sebar …
Những thành tựu ấy đă kế tục các vốn quư của thế hệ đi trước mà tiêu biểu là Mohamed Dib, Mouloud Ferraoun, Kateb Yacine, Mourad Bourboune, Mouloud Maameri, Mohamed Harbi, Mostefa Lacheraf, Mohamed Arkoun, Djamed Eddine BenCheikh…
Sự kế tục tốt đẹp ấy đă làm phong phú thêm di sản văn chương Angiêri, đó cũng là một mối liên kết quư giá với văn hoá Pháp và văn hoá nước ngoài.
